Systeemwenkers vs. Systeemdenkers

Ik zie ongelooflijk veel mensen vol passie, energie, warme en oprechte intenties werken in het sociale domein. Toch gaat het op veel vlakken nog niet goed genoeg.

Als ik kijk naar 10 jaar terug, vind ik niet dat er veel veranderd is in de inhoud van de klachten van jeugdzorgjongeren; ik hoor hen nu dezelfde dingen roepen als wij deden (in een tijd zonder sociale media). Dat zette mij aan het denken, waar zit hem dat nu ondanks al die warme en oprechte intenties in? De decentralisatie zou eigenlijk moeten leiden naar minder hulp op afstand, hulp dichter bij huis en de mensen. In onze tijd werd je redelijk snel uit huis geplaatst of overgeplaatst: dat is nu nog steeds zo.

‘Jouw knipoog doet zoveel meer dan jouw vinkje binnen dit systeem’

Het jeugdhulp systeem is nog steeds zo ingericht dat er met harde deadlines bepaalde resultaat moet zijn met, terwijl juist de belangrijke dingen onbetaalbaar en bijna onmeetbaar zijn: warmte, ondersteuning, een klik met elkaar hebben, en vertrouwen. Het lijkt alsof we met de decentralisatie naar alleen maar meer controle, regels en protocollen zijn gegaan, alsof we nog meer van de essentie af komen te staan. Als jongere vroeg ik me altijd al af waarom ik zoveel afstand voelde. Als professional zie ik nu dat die afstand wordt gecreëerd door een systeem, terwijl wij als mens zijnde allemaal aanvoelen waar het om zou moeten gaan: verbinding, vertrouwen, menselijke maat. We willen wel, maar krijgen het niet voor elkaar. Toch was er zowel in mijn tijd een bepaalde hoop waardoor ik me wel gehoord voelde door bepaalde professionals, en door andere niet. Die hoop en verbinding hoor ik van de jongeren van nu terug, in wat hen helpt.

‘Het jeugdhulp-systeem is nog steeds zo ingericht dat er met harde deadlines bepaald resultaat moet zijn, terwijl juist de belangrijke dingen onbetaalbaar en bijna onmeetbaar zijn: warmte, ondersteuning, een klik met elkaar hebben, en vertrouwen’

Systeemwenkers
Een eenduidig antwoord zal er niet zijn, maar waar hulpverleners voor mij 10 jaar terug en anno 2019 het verschil voor anderen nu in maken is ook niks veranderd; de mensen die het systeem van het sociale domein vóór zich laten werken om aan de menselijke maat en behoeften tegemoet te komen (warmte, stabiliteit, vertrouwen, iemand echt zien en horen etc.). Dit zijn de mensen die soms naar protocollen en regels met een knipoog kijken (waarbij ze binnen de kaders blijven) om een persoon echt tot zijn of haar recht te laten komen wanneer hij/zij dit nodig heeft. Denk daarbij bijvoorbeeld aan de film Intouchables, wanneer Driss Philippe ‘s nachts mee naar buiten neemt om een spontane wandeling te gaan maken na fantoompijn. Of mijn eigen voorbeeld; de hulpverlener die mij achterna kwam nadat ik een gezinsgesprek uit was gestormd als minderjarige om mij te zeggen; Hé, dit is ook zwaar. Ga lekker een sigaret roken en dan gaan we straks samen een potje janken om deze klotesituatie, ik vertel ze wel dat ik je niet meer kon vinden als ik zo terug loop.

Dit zijn de systeemwenkers; we werken en leven nu eenmaal in een systeem, maar deze mensen laten het systeem vóór zich werken. Daardoor voelen mensen die hulp krijgen zich alsnog gezien, gehoord en serieus genomen, ondanks een situatie die vaak verre van ideaal is.

‘Systeemwenkers; we werken en leven nu eenmaal in een systeem, maar deze mensen laten het systeem vóór zich werken. Systeemdenkers handelen naar het gedrag dat ze zien, in plaats van naar wat daarachter zit’

Systeemdenkers
Dan heb je de systeemdenkers. Zij staan er met dezelfde intenties in en willen niets liever dan het beste voor mensen. Er is echter één verschil met de vorige soort hulpverlener; door hen voelde ik mij niet gezien, gehoord of gesteund en dat hoor ik bij velen nu ook nog terug. Dit zijn de mensen die werken volgens het systeem en daarbij de logica, wens/behoefte achter gedrag e.d. (nog) niet kunnen zien. Ik kan mij nog boos maken om het voorbeeld een jongere van 19 in nood waarbij ik een organisatie aan de telefoon kreeg die aangaf dat we na het weekend maar terug moesten komen. Of de organisatie die mij volgens protocol als jeugdzorgjongere in een isoleercel stopte, in plaats van eens aan mij te vragen en het gesprek aan te gaan over de vraag waarom ik een ‘gevaar’ voor mijzelf was op dat moment. Systeemdenkers handelen naar het gedrag dat ze zien, in plaats van naar wat daarachter zit. Zo ook handelen volgens het systeem, in plaats van naar de behoeften en menselijke maat in dit systeem. Ze kunnen dit vaak (nog) niet.

Ik verbaas mij erover dat ik het er veel met mensen over heb gehad en eigenlijk iedereen dit wel in zijn/haar leven herkend; we worden allemaal wel eens niet serieus genomen, voelen ons niet gehoord of worden volgens een systeem behandeld dat niet handelt naar wat we op dat moment nodig hebben van de ander.

‘Laten we onszelf bij hulpvragen constant de vraag stellen: ‘Hoe kan ik handelen naar de beste oplossing voor deze persoon en denken in mogelijkheden binnen de invloed die ik heb in dit systeem?’

Verschillen
Systeemdenkers waren voor mij mensen, als jongere, maar ook nu als professional, de mensen die in eerste instantie ook de beste intenties voor hebben met de mensen met wie we in het werk te maken krijgen: ze lijken ons echter niet meer als mens te zien, maar als cliënt, of patiënt. Dat voel je als jongere ook heel erg aan. Net als we in het onderwijs allemaal docenten hebben gehad waarvan we wisten: die voelde het feilloos aan, een ander niet. Zo lijkt dat in de zorg ook te zijn. We leren in de opleidingen veel over welke competenties en vaardigheden we moeten hebben om een geschikte professional in het sociale domein te zijn, maar mensen op het gemak stellen, met onderbuikgevoelens omgaan. Wat dingen als warmte, veiligheid geborgenheid inhouden leren we eigenlijk niet. Juist de zaken die ons verder helpen in het leven worden maar weinig meegenomen. Ik vraag mij ook wel eens af of we dit wel kunnen leren, of dat we juist moeten leren dat het systeem waarin we (mee) werken ondergeschikt is aan de menselijke maat van ons werk. Zo gaf een collega aan die als gedragswetenschapper werkt, dat mensen wel eens vergeten dat ons werk geen wiskunde is: we kunnen amper vastleggen hoe of wat er precies aan de hand is, laat staan meten hoe en wat wij in moeten zetten.

Gelukkig zijn er veel systeemwenkers in ons mooie werkveld. Zo heb ik het onwijs fijne voorbeeld van de professionals in het onderwijs die ervoor kozen mij zonder startkwalificatie alsnog te laten starten op niveau 4 van het MBO: ik mocht me na mijn jeugdzorgtijd bewijzen: als ik het eerste jaar zou halen, mocht ik blijven. Door die keuze van de onderwijsprofessionals van enkele jaren terug, heb ik door kunnen stromen naar het HBO. Was dit me ook gelukt als ik niet, of op niveau 1 had moeten starten? Ik betwijfel het. Zo heb ik talloze voorbeelden van toen en nu, waarbij mensen er voor kiezen te kijken naar de menselijke maat en deze zo in te passen dat iemand alsnog kan mee doen in de maatschappij, zich gehoord en serieus genomen voelt en wat ik zelf vooral heb ervaren: de warmte en de gunfactor die deze mensen hebben waarin zij zich dusdanig inspannen en meedenken om de ‘wat kan wel’ in plaats van ‘wat staat op de lijst’ te kunnen maken.

Mijn pleidooi
Ik pleit er daarom ook oprecht voor om hier meer oog voor te hebben in het sociale domein; laten we onszelf bij hulpvragen constant de vraag stellen: ‘Hoe kan ik handelen naar de beste oplossing voor deze persoon en denken in mogelijkheden binnen de invloed die ik heb in dit systeem?’ We zien misschien niet direct resultaat van ons handelen. We zullen stuiten op verzet of bedenkelijke blikken als we af en toe buiten de lijntjes kleuren. Maar wat dit oplevert is onschatbaar, onbetaalbaar, onmeetbaar: een start, een kans, een herinnering waar een jongere vele jaren later nog aan terug kan denken. We weten en voelen allemaal heel erg goed wat men soms nodig heeft. En soms, heel verdrietig, kunnen we mensen niet bieden wat ze op dat moment nodig hebben. Maar we kunnen wel allemaal systeemwénkers zijn, in plaats van systeemdenkers. Jouw knipoog doet zoveel meer dan jouw vinkje binnen dit systeem. Een bescheiden mening van een oud-jeugdzorgjongere die jullie nu als professional vergezeld in dit complexe maar o zo mooie werkveld.

Over de auteur: Lize Vandenberghe is pedagoog en werkt op drie verschillende gebieden aan haar passie: het verbeteren van de jeugdzorg. Lize groeide zelf gedeeltelijk op in opvanghuizen van de jeugdhulp. Die kennis en ervaring zet ze nu in om gemeenten, instellingen, ouders en professionals te adviseren. Het feit dat we zo systemisch werken en daardoor soms het gezonde boerenverstand en onze intuïtie niet meer altijd kunnen inzetten drijft mij om het systeem juist weer zo mee in te kunnen richten dat we elkaar vooruit kunnen helpen.

Deel Systeemwenkers vs. Systeemdenkers

Share on facebook
Share on linkedin
Share on email

Over KindVak nieuws

KindVak werkt met een aantal vaste redacteuren, die ons redactieteam vormen. Daarnaast zijn we altijd op zoek naar gastredacteuren.

De verantwoording voor ingebrachte teksten liggen bij de auteurs van deze teksten.

Het redactieteam van KindVak

Lees het nieuws per categorie

Beurs nieuws

Branche nieuws

Meld je aan voor de KindVak nieuwsbrief

Waar ontvang jij je updates het liefst?

Zinvolle vrijetijdsbesteding helpt cliënten bij vertrouwen, zelfredzaamheid en trots

Zinvolle vrijetijdsbesteding zoals sport, spel, muziek en toneel kan een sterk positief effect hebben op de vorming van jongeren. Marian Draaisma legt uit hoe

Onderzoek naar effectiviteit van netwerken in jeugdhulpverlening

Samenwerking tussen wijkteams, scholen en welzijninstanties, hoe effectief werkt dat? Onze redacteur Thom Roozenbeek ging in 40 gemeenten op onderzoek uit.

Coaching en advies voor pedagogisch medewerkers

De lokale jeugdzorg krijgt steeds meer vorm. Kinderopvangorganisaties, jeugdzorg en gemeenten werken hierin samen, maar er zijn wel (kleine) verschillen tussen gemeenten. Een kijkje